ประวัติสมาคมพยาบาลแห่งประเทศไทย
ในพระราชูปถัมภ์สมเด็จพระศรีนครินทราบรมราชชนนี
สมาคมพยาบาลแห่งประเทศไทยฯ ถือกำเนิดขึ้นในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระปกเกล้าเจ้าอยู่หัว โดยดำริของพลตรีพระยาดำรงแพทยาคุณ (ชื่น พุทธิแพทย์) ผู้อำนวยการโรงพยาบาลจุฬาลงกรณ์ในขณะนั้น ท่านได้พิจารณาเห็นความสำคัญของการมีสมาคมพยาบาลขึ้นในประเทศ จึงได้เชิญหัวหน้าพยาบาลชั้นหัวหน้าจากโรงพยาบาลศิริราช และสภากาชาดไทย ประชุมหารือที่บ้านของท่านเมื่อวันที่ 11 กุมภาพันธ์ พ.ศ. 2469
โดยมีผู้เข้าร่วมการประชุม ดังนี้
หม่อมเจ้าหญิงมัณฑารพ กมลาศน์
นางลุกจันทร์ ลิ่มไพบูลย์
นางสาวฟ้า สุจริตกุล (ท่านผู้หญิงฟ้า อนุรักษ์ราชมณเฑียร)
นางสาวพร้อม เสวตไสถล
นางการุณศิลา บาราศักดิ์ (อรุณ รื่นใจชม)
นางสาวมณี สหิสถานท์
นางสองค์ เนียมนรงค์
ผู้เข้าประชุมต่างเห็นชอบร่วมกันที่จะจัดตั้งสมาคมขึ้นในประเทศ และเลือกหม่อมเจ้าหญิงมัณฑารพ กมลาศน์ เป็นนายกสมาคมพระองค์แรก พระยาดำรงแพทยาคุณ ได้ดำเนินการขอประทานพระอนุญาตจาก จอมพลสมเด็จพระเจ้าพี่ยาเธอ เจ้าฟ้าบริพัตรสุขุมพันธุ์ กรมพระนครสวรรค์วรพินิต องค์อุปนายกผู้อำนวยการสภากาชาดสยามในขณะนั้น ขออาศัยใช้สถานที่ของกองบรรเทาทุกข์สภากาชาดสยาม เป็นสำนักงาน ทั้งขอพระราชทานนามสมาคมเพื่อเป็นสิริมงคล ซึ่งได้ทรงประทานพระอนุญาตให้ใช้สถานที่ตามที่ขอและพระราชทานนามสมาคมว่า “สมาคมนางพยาบาลแห่งกรุงสยาม” อันเป็นสมาคมสตรีแห่งแรกของประเทศ ได้รับการจดทะเบียนเป็นสมาคม ลำดับที่ 1.27 เมื่อวันที่ 6 พฤษภาคม พ.ศ. 2470
ดำเนินการการประชุมใหญ่ครั้งแรก เมื่อวันเสาร์ที่ 21 พฤษภาคม พ.ศ. 2470 ณ ตึกสุทธารพย์ โรงพยาบาลจุฬาลงกรณ์ อันเป็นที่ตั้งสำนักงานแห่งแรก จอมพลสมเด็จพระเจ้าพี่ยาเธอ เจ้าฟ้าบริพัตรสุขุมพันธุ์ กรมพระนครสวรรค์วรพินิต ทรงพระกรุณาเสด็จเป็นองค์ประธานในพิธีเปิดประชุม ได้ประทานพระโอวาทแก่สมาชิกสมาคมนางพยาบาลแห่งกรุงสยาม ให้มีความภาคภูมิใจในวิชาชีพของตนเอง พร้อมทั้งได้ทรงสดุดี นางสาวฟลอเรนซ์ ไนติงเกล ผู้เป็นปฐมบรมาจารย์ของการพยาบาลเพื่อพยาบาลทั้งหลาย ควรยึดถือเป็นแบบอย่าง
พลเอกสมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้ากรมพระยานริศรานุวัดติวงศ์ ได้ทรงพระกรุณาออกแบบตราสมาคม เป็นดาว 5 แฉก รัศมีสีทอง มีตัวอักษร “สมาคมพยาบาลแห่งกรุงสยาม” ตัวอักษรเป็นทอง พื้นลงยาสีแดง ตรงกลางเป็นรูปช้างสามเศียรสีเงิน เป็นเงินดุล
ในเดือนพฤษภาคม พ.ศ. 2472 หม่อมเจ้าหญิงมัณฑารพ กมลาศน์ ได้ทูลเชิญสมเด็จพระศรีนครินทราบรมราชชนนี ซึ่งขณะนั้นทรงดำรงพระนามหม่อมสังวาลย์ มหิดล ทรงเป็นกรรมการของสมาคมพยาบาลฯ เนื่องจากทรงสำเร็จการศึกษาวิชาการพยาบาลหลักสูตรการผดุงครรภ์และการพยาบาลไข้ จากโรงเรียนผดุงครรภ์ เมื่อ พ.ศ. 2459 ซึ่งพระองค์ได้ทรงรับและเสด็จมาร่วมประชุมคณะกรรมการอำนวยการด้วย เนื่องจากภารกิจในการดูแลการประชวรของสมเด็จเจ้าฟ้ามหิดลอดุลยเดช กรมหลวงสงขลานครินทร์ (พระบรมราชชนก) ไม่สามารถมาร่วมประชุมได้ จึงได้แต่งตั้ง นางสาวจำง วีระไวทยะ (คุณหญิงพินพิทย์พิทยาเทพ) ให้มาเป็นกรรมการและร่วมประชุมแทนพระองค์
ในปี พ.ศ. 2473 สภาการพยาบาลระหว่างประเทศ (ICN) ขอร้องให้สมาคมเข้าเป็นสมาชิกประเภท Associate National Representative หม่อมเจ้าหญิงมัณฑารพ กมลาศน์ นายกสมาคมเข้าเป็นผู้แทนโดยตำแหน่ง
สมาคมพยาบาลฯ ได้เข้าร่วมเป็นกรรมการควบคุมการประกอบโรคศิลปะ ใน พ.ศ. 2480 โดยมีหม่อมเจ้าหญิงมัณฑารพ กมลาศน์ นายกสมาคมฯ เป็นกรรมการสาขาพยาบาล ซึ่งต่อมา นางสาวสงวนวรรณ เฟื่องเพ็ชร ทำหน้าที่แทนส่วนสาขาผดุงครรภ์ และนางสาวลออ บุนนาค ทำหน้าที่เป็นกรรมการ
หม่อมเจ้าหญิงมัณฑารพ กมลาศน์ ทรงดำรงตำแหน่งนายกสมาคมพยาบาลฯ พระองค์แรก ติดต่อกัน 2 วาระ ๆ ละ 2 ปี ใน พ.ศ. 2470–2473 ต่อมาได้รับเลือกตั้งให้ทรงดำรงตำแหน่งนายกสมาคมในปี พ.ศ. 2476 จนสิ้นชีพิตักษัย ใน พ.ศ. 2481